Efekty sezonu letniego projektu badawczego

„Jak się kończy wioska jest most i tam jest właśnie rzeka Złota. Oddziela województwo lubelskie od podkarpackiego.” Na tej rzece dawniej była granica zaborów. Na mieszkańców drugiej strony granicy mówi się Kacapy. „One są takie inne, po prostu inne jak my. Oni mówią inaczej. Prostaki po prostu.” Na mieszkańców dawnego zaboru austriackiego i obecnego woj. podkarpackiego mówi się Galony. „One mówią Galony. Współcześnie mniej się używa tych określeń: dużo się pomieszało, pożeniły się nasze i tam, już się zatarło to już. Dawniej było dużo bitek na tym tle: jeszcze moje syny jak jechały tam na zabawę, zawsze była bitka.”

W czasie II wojny światowej była tam granica stref okupacyjnych – Majdan Sieniawski był w niemieckiej strefie, a Tarnogród w sowieckiej. Teściowa informatorki „pod wielkim strachem przemycała się do Tarnogrodu.”
Przed wojną w Majdanie Sieniawskim mieszkali Polacy, Ukraińcy i Żydzi.

(Majdan Sieniawski, Wanda Działo, wywiad prowadziła Magdalena Fołta)

„Były takie jednostki do wyciągania dębów z Wisły, specjalistyczne jednostki, to jeszcze funkcjonowało w 80-tych latach, to były tak zwane dębiarki. Mieliśmy dwie takie dębiarki w przedsiębiorstwie budownictwa, to były bez napędu, pchacz je przyprowadzał, miały agregat prądotwórczy, tam była załoga. To była dość duża metalowa jednostka, taka barka ogromna. I stawiało się to na kotwicy koło tego odcinka, na którym te dęby wystawały i pływało się tymi łodziami, liny się wywoziło takie trzynastki i takie były duże żelazne haki, podkładało się pod dęba, zrobiło się oko, szeklą się zapinało i linę się podawało na żurawiki takie ogromne, i na wciągarkę. Wciągarka napinała to i dęba się wydobywało. Agregat się zapalało i wciągarki się elektryczne uruchamiało i się napinało. Na dziobie to było, że tę barkę praktycznie z linią wody się zanurzało. Czyli cała wyporność tej jednostki była wciśnięta pod wodę i zapięty był dąb na tym oku, na linie i koniec, i szło się spać. Wtedy tylko te koje się przekładało, żeby na dół głową nie spać, bo barka była nachylona. Tu cisnęło, a woda myła, a tu cała wyporność była zanurzona i z góry wyciskało, i nagle fuu, poleciało do góry! To się coraz dalej brało liny, a jak nieraz był krótki, to wypłynął i pływał taki dąb, normalnie na 50 metrów taki dąb pływał uwiązany, i wtedy piły, i taka była barka, i tego dęba się cięło czarnego, i to chyba gdzieś sprzedawali.”

(Otałęż, Andrzej Pezda, wywiad prowadził Janusz Radwański)

ES: W tym roku były obchodzone wianki, taka impreza tutaj, w Dąbrówce Pniowskiej?
TL: Wianki były tutaj puszczane. Ta tradycja jest, wiadomo, że odległa. Tak szczerze, na terenie naszej gminy, mogę powiedzieć, że ja zapoczątkowałam. Zaczynało się tak niepozornie, bo robiliśmy w kolejnych miejscowościach naszej gminy, w różnych miejscach nad wodą, nad jeziorami i też puszczaliśmy wianki. W tym roku akurat nie mogłam uczestniczyć, więc wiem, że były wianki, też było poświęcenie łodzi strażackiej. To jakby pomoc dla naszej gminy, bo już jest łódź na terenie naszej Rzeczycy, bodajże Okrągłej, to jako ratunek od ewentualnych nieszczęść. Zaczynało się od warsztatów wicia wianków, zbierania ziół przez różne osoby, no bo wiadomo, że tu chodzi o osoby młode, ale jeśli nie nazbierało się młodych osób, więc to były osoby w różnym wieku. No i oczywiście starsze panie wspólnie ze mną rozpoczynały na wielkim stole robienie, jakby warsztaty, pokazy wicia takiego ogromnego wieńca, więc to było bardzo duże zainteresowanie, no bo każdy był ciekawy. A potem efektem całego tego naszego zajęcia był na przykład wielki wianek. I to się bardzo podobało. Stali ludzie trzymali, było moc kwiatów i jeśli swego czasu robiliśmy to w Chwałowicach, taki ogromny wianek, nie stworzyliśmy w formie koła, ale był długi, ogromny i zanieśliśmy pod kapliczkę świętego Nepomucena i tam ładnie wystroiliśmy właśnie, wtedy w momencie robienia tego święta wiankowego. No a wianki, to wiadomo kojarzą się z czym? Z miłością, z przyjaźnią i wianki wrzucały szczególnie młode dziewczyny i czekały, co się z nim stanie. Czy jest jakiś kawaler, który złowi ten wianek? Jeśli go złowi, to pierwsza wyjdzie za mąż. Nie daj Boże, jak się wianek utopi, to już źle wróżyło lub popłynie, no to też jakaś samotność czeka na taką dziewczynę, jeśli można to tak określić, ale tak to jest. No i dużo, dużo wspomnień wspólnych, ognisko, woda i ogień jednocześnie, więc też różne zawody, przeskakiwanie przez ognisko, popisywanie się jednocześnie. Wtedy panie widziały jacy są mężni panowie.

(Teresa Lachowska, Dąbrówka Pniowska, wywiad prowadziła Elżbieta Skromak)

SB: Kąpać się w rzece do Świętego Jana nie wolno było. Ale później, w Piskorowicach, jeszcze jak bylimy dziećmi, to cały czas, codziennie było kąpanie w rzece. W tej małej, do Sanu my nie szły, bo San był niebezpieczny. W tej małej rzece to codziennie w południe, jak tam rano się coś popracowało, to potem jak się przyszło, to w rzece się wykąpało, a po południu od nowa do pracy i do rzeki. Wieczór się w rzece jeszcze umył i do spania.
AD: Umyć się w tej rzece, czy tak pluskało się, tak żeby sobie poszaleć?
SB: Bardziej poszaleć, bo tam nie była głęboka woda. Taka była, no, do pasa niektóre miejsca, niektóre płytsze.
AD: A w Sanie? Nie chodziło się do Sanu?
SB: Nie, nie, do Sanu to my nie chodziłyśmy. To już za duża rzeka trochę. Jeszcze moi rodzice to tam blisko Sanu mieszkali, bo oni są z Ubieszyna, to oni chodzili do Sanu się kąpać. Nawet jak chodzili do pracy, tam buraki siekać po drugiej stronie Sanu, to przechodziły przez ten San. Nieraz była woda różnie, mama opowiadała, to dość głęboka była, że ledwo przechodzili przez ten San, ale musieli iść, żeby zarobić parę złotych, to trzeba było przez ten San przechodzić. To było niebezpieczne też.

(Brzóza Królewska, zbiorowy, wywiad prowadził Adam Dragan)