Płaczcie anieli

Pieśni, które śpiewamy dzisiaj w tym okresie biorą swój początek w średniowiecznych misteriach.
„U podstaw powstania polskich pieśni wielkanocnych leży dramat liturgiczny. Ma on swoje źródło w liturgii, w której przeciwstawianie śpiewu chóru i kapłana stworzyło początki gry dramatycznej. Dramaty wykonywano dla uświetnienia uroczystości religijnych w miejscach sakralnych. Początkowo brali w nich udział klerycy, a z czasem włączył się w nie lud ze śpiewami w języku narodowym” – czytamy w artykule Kingi Strycharz-Bogacz. Pieśni towarzyszące kościelnym misteriom wyszły z czasem poza swój pierwotny kontekst i weszły do ludowego repertuaru religijnego. Co ciekawe, podobną genezę mają niektóre formy kolędowania – i tak np. kolędowanie z szopką również pojawiło się pod strzechami, gdy nazbyt wesołych kolędujących wyrzucono z kościołów, gdzie współtworzyli religijny teatr. W pewnym sensie zarówno na bogactwo repertuaru wielkopostnego, i na różnorodność kolędy wpłynął zwyczaj przedstawiania niepiśmiennemu ludowi biblijnych wydarzeń za pomocą kościelnych dramatów.

Ważnym kontekstem powstawania i funkcjonowania tych pieśni jest łacińska msza. Odprawiana była w języku niezrozumiałym dla zdecydowanej większości uczestników.  Gdy wezwania księdza były po łacinie, a odpowiadali na nie ministranci, ludzie mogli śpiewać długie, rozbudowane pieśni w swojej mowie. Nieprzypadkowo te tradycyjne mają po kilkanaście, a często kilkadziesiąt zwrotek – na ich wykonanie było sporo czasu. Z drugiej strony łacińska liturgia, jak pisze ks. Michał Chorzępa, rodziła w ludziach potrzebę nabożeństw w zrozumiałym dla nich języku. Taka jest geneza m.in. dróg krzyżowych, nabożeństw majowych i Gorzkich Żali. Te ostatnie nosiły pierwotnie tytuł Snopek mirry z ogrodu getsemanskiego albo Żałosne Gorzkiey Męki Syna Bożego podczas Postu Wielkiego na passyach około godzin nieszpornych po południu rozpamiętywanie dla zapalenia miłości serc ludzkich ku niewinney Męce Pana i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa oraz ku Przenayświętszey Pannie Maryi Bolesney za dozwoleniem zwierzchności duchowney do druku podany (nic dziwnego, że w powszechnej świadomości utrwaliły się po prostu ich pierwsze słowa) i powstały na początku XVIII wieku na potrzeby Bractwa św. Rocha działającego przy kościele św. Krzyża w Warszawie.

Wszystkie te nabożeństwa były drogą, którą ludowe pieśni przenikały do tradycji kościoła.

Zezwalając na śpiew ludowy zdawano sobie sprawę z wpływu, jaki wywierał na całokształt życia religijnego, przyczyniając się wielce do religijnego uświadomienia szerokich mas społecznych – pisze ksiądz Chorzępa i chociaż ma na myśli ludowy w znaczeniu w języku ludu, czyli po prostu po polsku, to zdanie to jest prawdziwe także w wypadku ludowych tradycji śpiewaczych.

Żeby odpowiedzieć sobie na pytanie, dlaczego pieśni wielkopostne i pasyjne tak dobrze zachowywały się w ludowym repertuarze, musimy przyjrzeć się emocjom ich wykonawców. Umożliwia nam to praca Stefana Czarnowskiego Kultura. Pisze on w niej o ludowym stosunku do sacrum:

W tym zespoleniu przedstawienia istoty świętej z jej wizerunkiem, tak daleko idącym, że dochodzącym nieomal utożsamienia, przejawia się niewątpliwie pewna mentalność religijna, mało lub zupełnie zdolna do rozróżnienia rzeczy świętej od jej wyrazu, czynności obrzędowej od wywołanego przez nią lub towarzyszącego jej wzruszenia, symbolu  lub reprodukcji od treści istotnej i wzoru.

Dla ludowej pobożności charakterystyczne było (i, poniekąd, nadal jest) bardzo emocjonalne przeżywanie tego, co święte i potrzeba doświadczania sacrum za pomocą zmysłów. Stąd m.in. popularny od XVI wieku zwyczaj budowania kalwarii. Pielgrzymowanie do nich zastępowało niedostępną dla większości wiernych pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Były to stacje Drogi Krzyżowej umieszczone w plenerze, o ile to możliwe, jak najbardziej zbliżonym wyglądem do okolic Jerozolimy – z pochyłościami i, najlepiej, jakąś rzeką. Wszystko po to, żeby jak najwierniej odtworzyć wydarzenia z początku I wieku i pozwolić ludziom jak najmocniej ich doświadczyć.