Szumiała leszczyna, jak się rozwijała
Niewiele zaryzykujemy, jeśli założymy, że nie ma ludowego śpiewaka lub zespołu śpiewaczego u Lasowiaków i Rzeszowiaków (a może w ogóle na polskiej wsi), który nie miałby w repertuarze utworu z leszczyną w tytule, refrenie czy chociaż jednej zwrotce. Wyszła chmura za górą, szczeluł pieron w dębinę/Kasia Jasia wołała, ratuj, Jasiu, bo zginę – zaczyna się popularna polka w lewo. Pada deszczyk, pada deszczyk po gęstej leszczynie/ Kochaj szczerze kawalerze, ale nie zdradliwie – śpiewał Stanisław Stępień z Korczowisk. W lesie pod jaworem, pod gęstą leszczyną/ Pasła pastereczka dwoje bydełeczka, Za górami, za lasami, hej, tam w Leszczynce/ Jaś przygrywał na fujarce swojej dziewczynce, wreszcie: Szumiała leszczyna, jak się rozwijała,/Płakała dziewczyna, jak się wydawała,/Nie szum ty leszczyno, i nie rozwijaj się się,/ Nie płacz ty dziewczyno i nie wydawaj się – śpiewamy. Na leszczynie słowik śpiewa/ Kasia łzami się zalewa – pisała Maria Kozłowa.
Symbolika leszczyny
Jeśli przyjrzymy się uważnie tym fragmentom, zauważymy, że wszystkie mają ze sobą coś wspólnego – jeśli w piosence pojawia się leszczyna, istnieje duże prawdopodobieństwo, że gdzieś w sąsiedztwie pojawi się i dziewczyna (rym nie do końca przypadkowy). Dzieje się tak dlatego, że, jak pisze Olga Kielak w haśle „Leszczyna” w „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”, w pieśniach weselnych, zalotnych i miłosnych leszczyna jest symbolem dziewczyny. Co więcej, symbolika leszczyny predestynuje ją do pojawiania się w erotykach – deszcz spadający na leszczynę oznacza w ludowej poezji stosunek seksualny, orzechy laskowe na jej gałęziach – dziewczęcą cnotę i, analogicznie, brak orzechów na gałęziach utratę tejże.
Czy wiąże się to ze specyficznym kształtem orzechów laskowych? Czy z tym, że leszczyna jest jednym z pierwszych drzew odradzających się i kwitnących po zimie? Jakkolwiek by nie było, stała się w folklorze (nie tylko polskim zresztą) symbolem tego, co żeńskie i płodne.
Czy wiąże się to ze specyficznym kształtem orzechów laskowych? Czy z tym, że leszczyna jest jednym z pierwszych drzew odradzających się i kwitnących po zimie? Jakkolwiek by nie było, stała się w folklorze (nie tylko polskim zresztą) symbolem tego, co żeńskie i płodne.
Piorun w leszczynę nie trafi
Kulturowe znaczenie leszczyny nie ogranicza się do bycia poręcznym rekwizytem w ludowych piosenkach miłosnych i weselnych. Leszczyna powszechnie uchodziła na dawnej wsi za drzewo chroniące przed piorunem. Wierzono, że dom, przy którym rosła, był bezpieczny w czasie burz, a gałązki leszczynowe znajdowały się też w bukietach święconych na Matki Boskiej Zielnej. Powodem było to, że uważano leszczynę za roślinę szczególnie związaną z Matką Bożą. Źródłem (a może uzasadnieniem) tego skojarzenia były apokryficzne opowieści o ucieczce Świętej Rodziny do Egiptu. Zgodnie z nimi, gdy Maryja potrzebowała schronienia, osika nie chciała jej ukryć, bo się bała. Zamiast niej zrobiła to leszczyna. Od tej pory liście osiki drżą ze strachu przy najmniejszym nawet wietrze, a leszczyna nabrała niezwykłych mocy.
Do kąpieli i do picia
Leszczyna ma też zastosowanie w medycynie ludowej. Napar z suszonych gałązek był dodawany do kąpieli dzieci cierpiących na ospę wietrzną, a kąpiel w wodzie z zielonymi liśćmi miała pomagać dzieciom niemającym apetytu. Według innych informatorów kąpiel w wywarze z liści wyciągała z dziecka wszystkie bóle. Wysuszone w maju i zasypane cukrem listki leszczyny, gdy puściły sok, miały z kolei pomagać chorym na krzywicę.
Janusz Radwański
Do kąpieli i do picia
Leszczyna ma też zastosowanie w medycynie ludowej. Napar z suszonych gałązek był dodawany do kąpieli dzieci cierpiących na ospę wietrzną, a kąpiel w wodzie z zielonymi liśćmi miała pomagać dzieciom niemającym apetytu. Według innych informatorów kąpiel w wywarze z liści wyciągała z dziecka wszystkie bóle. Wysuszone w maju i zasypane cukrem listki leszczyny, gdy puściły sok, miały z kolei pomagać chorym na krzywicę.
Janusz Radwański
Bibliografia
Archiwum Etnograficzne Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej
Damian Drąg, Drzewa i krzewy w przestrzeni kulturowej mieszkańców Puszczy Sandomierskiej, [w:] Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, Kolbuszowa 2014.
Olga Kielak, „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie...” : erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych, [w:] „Barbarzyńca. Pismo Antropologiczne”, 2013 / Numer 1 (19), s. 123 – 133.
Olga Kielak, Hasło: Leszczyna [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, Lublin 2014.
Damian Drąg, Drzewa i krzewy w przestrzeni kulturowej mieszkańców Puszczy Sandomierskiej, [w:] Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, Kolbuszowa 2014.
Olga Kielak, „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie...” : erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych, [w:] „Barbarzyńca. Pismo Antropologiczne”, 2013 / Numer 1 (19), s. 123 – 133.
Olga Kielak, Hasło: Leszczyna [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, Lublin 2014.
